Բովանդակություն
Ներածություն
Հոմերոսի Ոդիսականը պատմում է Ոդիսևսի՝ Տրոյական պատերազմից տուն՝ հարազատ Իթակե կղզի, վերադարձի պատմությունը։ Հին հունարենում Ոդիսևսի և Տրոյական պատերազմի այլ հերոսների տուն վերադարձի պատմությունները հիշատակվել են ընդհանուր անվամբ՝ նոստոս (νόστος), որ նշանակում է վերադարձ, տունդարձ։ Ոդիսականում, Ոդիսևսի վերադարձի պատմությունից զատ, հիշատակվում են նաև Մենելաոսի, Նեստորի և Ագամեմնոնի պատմությունները։ Սակայն Ոդիսևսի դեպքն ամենանշանակալին է․ նա տասը տարի Տրոյայում պատերազմելուց հետո ևս տասը տարի անց է կացնում տուն վերադառնալու ճանապարհին՝ անցնելով բազում փորձությունների միջով, և այդ ողջ ընթացքում Իթակեում նրան են սպսում հավատարիմ կինը՝ Պենելոպեն, և որդին Տելեմաքոսը, որը ծնվել էր, երբ Ոդիսևսն արդեն մեկնել էր Տրոյա։
Մարդն ընդդեմ բնության
Եթե Հոմերոսի Իլիականը պատմում է պատերազմում մարդու աննշան դերի, մարդու համար պատերազմի անըմբռնելիության, մարդու՝ պատերազմի ելքը վճռելու անկարողության և պատերազմի ձեռքում գործիք դառնալու մասին, ապա Ոդիսականը, կարելի է ասել, պատմում է բնության տարերքների դեմ մարդկային անզորության մասին։ Ինչպես Իլիականում, Ոդիսականում ևս, հին հունական կրոնաաշխարհաբանական պատկերացումներից ելնելով, բնության երևույթները, պատահարները, մարդկանց չպատճառաբանված գործողությունները մարմնավորվում են աստվածների տեսքով՝ այդպիսով իմաստավորվելով և ստանլով նպատակայինություն՝ հետևաբար նաև նարատիվ ու պատում։ Օրինակ՝ Ոդիսևսի նավը Իթակեի ափերի մոտից քշում է ոչ թե պատահական փոթորիկը, այլ որովհետև Ոդիսևսի ընկերները բացել էին Էոլոսի տված մրրիկներով լի պարկը։ Կամ օրինակ, երբ Կալիպսոյի կղզին լքելուց հետո Պոսեյդոնը, մրրիկ բարձրացնելով, հուժկու ալիքներով ջախջախում է Ոդիսևսի լաստանավը։ Կամ մեկ այլ օրինակ՝ Պոսեյդոնը փեակների նավը ժայռ է դարձնում, որովհետև նրանք օգնում են Ոդիսևսին վերադառնալ Իթակե։
Ժամանակակից ընկալման համար բոլորովին պատահական բնության երևույթներին (փոթորիկ, ալեկոծություն, ժայռին բախվել) հին հույները աստվածային կամք ու կերպարանք էին վերագրում, դրանք ներառում պատումի մեջ՝ այդպես փորձելով պատճառահետևանքային կապեր վերագրել ու ինչ-որ իմաստ հաղորդել։ Բնության իրերին ու երևույթներին այդ նպատակայինության վերագրումը հետագայում Արիստոտելի փիլիսոփայության մեջ արտահայտվում է տելոս տերմինով (հունարեն՝ τέλος)՝ որևէ բանի ներքին նպատակ կամ վերջնական իմաստ։ Ըստ Արիստոտելի տելեոլոգիայի աշխարհում ամեն ինչ ունի իր նպատակը, վերջնակետը։
Ակնառու է մի բան՝ նույնիսկ ամենահնարամիտ Ոդիսևսը, որ բազմաթիվ սրամտություններով կարողանում է այստեղ-այնտեղ փրկել իրեն և ընկերներին, անզոր է գտնվում բնության դեմ, ի վերջո կորցնում է իր բոլոր ընկերներին և Իթակե է վերադառնում միայնակ, այն էլ միայն բարեհաճ աստվածների օգնությամբ։
Անհետ կորածը
Հատկանշական է, որ Ոդիսկանում պատմությունը սկսվում է ոչ թե բուն Ոդիսևսի դեգերումներով, այլ առաջին գլխում Տելեմաքոսը, Աթենա Պալասի հորդորով ու քաջալերմամբ, որոշում է գնալ հորը փնտրելու։ Սա յուրօրինակ շեշտադրություն է, որ միգուցե Իթակեն ավելի շատ ունի Ոդիսևսի կարիքը, քան Ոդիսևսը Իթակեի։ Տելմաքոսն է որոշում ի վերջո պարզել Ոդիսևսի ճակատագիրը, և դա դառնում է յուրօրինակ շարժիչ, որ ընթացք է տալիս պատումին։
Տրոյական պատերազմի ավարտից հետո Ոդիսևսի չվերադառնալու և նրանից լուր չունենալու արդյունքում շատ ազնվական տղամարդիկ հավաքվում են Իթակեում՝ Ոդիսևսի պալատում և ձգտում են ամուսնանալ Ոդիսևսի կնոջ՝ Պենելոպեի հետ, դառնալ Իթակեի արքա։ Այդպես Պենելոպեի փեսացու լինելու թեկնածուները (սեղեխներ, տարփածուներ) ամեն օր խնջույքներ են կազմակերպում ու վատնում Ոդիսևսի տան ունեցվածքը։ Տելեմաքոսը, լինելով երիտասարդ և մնալով առանց հայր, իրեն թույլ է զգում և չի կարողանում պայքարել նրանց դեմ։ Իսկ Պենելոպեն՝ հավատարիմ իր ամուսնուն, չի ցանկանում ընդունել սեղեխներից որևէ մեկի ամուսնության առաջարկը։ Նա չի ցանկանում որոշում կայացնել։
Ոդիսևսի Տրոյայից չվերադառնալը Իթակեում ստեղծում է մի իրավիճակ, երբ նրա ողջ կամ մեռած լինելը հավասրապես հավանական են, և դրա պատճառով կյանքը Իթակեում կարծես թե կանգ է առնում։ Բոլորը ապրում են անորոշության, սպասման մեջ։ Ի՞նչ կլինի, եթե Պենելոպեն վերջապես ընտրություն կատարի, և ամուսնանա ինչ-որ մեկի հետ և հանկարծ Ոդիսևսը վերադառնա։ Իսկ ի՞նչ, եթե նա այդպես էլ չամուսնանա՝ Ոդիսևսին սպասելով, իսկ Ոդիսևսը երբեք չվերադառնա։
Նույնպիսի հարց առկա է նաև մեր ժամանակներում պատերազմում անհայտ կորած զինվորների հարազատների մոտ։ Մի կողմից հույսն է, որ նա կարող է ողջ լինել, և այդ հույսը լավատեսություն է ոգեշնչում, սակայն մյուս կողմից այդ հույսը չի թողնում, որ սպասողները կարողանան ընդունել միգուցե ավելի հավանական իրականությունը։
Այստեղ հակադրություն է մի կողմից զգացմունքայինի, իռացիոնալի և մյուս կողմից տրամաբանականի, ռացիոնալի միջև։ Վերադարձի հույսը և զգացմունքների դրդմամբ դրանից կառչելը ստեղծում են անտրամաբանական սպասում, ապրելուց յուրօրինակ հրաժարում։ Ռացիոնալ տեսանկյունից անհետ կորածի հարազատները կգերադասեին վստահորեն պարզել, որ նա զոհված է (օրինակ գտնել նրա մարմնի մասունքները), քան մնալ անորոշության մեջ։ Անհետ կորածին հայտնաբերելը, թեկուզև զոհված, իր տեսակի մեջ ազատում է, նույնիսկ ինչ-որ տեղ ցավի մեղմացում, հնարավորություն է ընդունել եղելությունը, վերապրել կորուստը և շարունակել կյանքի բնականոն ընթացքը։ Հենց այդ մտքով է Տելեմաքոսն ասում, որ կգերադասեր՝ հայրը զոհված լիներ Տրոյայում, և հիշվեր որպես հերոս՝ ինչպես օրինակ Աքիլեսը։ Սակայն մյուս կողմից Տելեմաքոսը ուզում է, որ հայրը վերադառնա և օգնի իրեն վրեժ լուծել սեղեխներից իրենց ուեցվածքը մսխելու համար և վերականգնել կարգ ու կանոնը, վերահաստատել իշխանությունը։ Անհրաժեշտ է հստակություն հենց հիմա անկախ նրանից՝ Ոդիսևսը ողջ է և վերադառնալու է, թե զոհվել է հերոսի մահով։
Միգուցե Իթակեն ավելի շատ ունի Ոդիսևսի կարիքը, քան Ոդիսևսը Իթակեի։
Պենելոպեի հավատարմությունը
Պենելոպեի՝ Ոդիսևսին հավատարմությունը պոեմի անկյունաքարերից մեկն է։
Պենելոպեի քսան տարվա սպասմանը, հավատարմությանն ու իր ամուսնու հետ վերամիավորմանը հակադրվում է մեկ այլ պատմություն՝ Ագամեմնոնի վերադարձի պատմությունը, երբ նա Տրոյայից որպես հաղթանակած թագավոր վերադառնալուն պես սպանվում է իր կնոջ՝ Կլիտեմնեստրայի և նրա սիրեցյալի կողմից, և վերջիններս տիրանում են նրա ողջ թագավորությանը։ Հետագայում Օրեստեսն ու Էլեկտրան վրեժ են լուծում իրենց հոր մահվան համար՝ սպանելով իրենց մորը՝ Կլիտեմնեստրային։ Օրեստեսը ներկայացվում է Տելեմաքոսին որպես լավ որդու օրինակ։
Մենելաոսի վերադարձը նշանավորվում է նրանով, որ նա Տրոյայից հետ է բերում Հեղինեին՝ իր կնոջը, որ փախել էր Պարիսի հետ և ում համար աքայացիները արշավեցին Տրոյայի դեմ։ Այս ամենից հետո Մենելաոսն ու Հեղինեն իրենց կյանքի հետագա տարիներն ապրում են հարմոնիայի և երջանկության մեջ՝ ասես ոչինչ տեղի չէր ունեցել։
Պենելոպեի այս առերևույթ ինքնամոռաց հավատարմության տակ նշմարվում են որոշ հակասություններ։ Նա ընտրություն չի կատարում, քանի որ փեսացուների մեջ չի տեսնում ոչ ոքի, ով կարող է որևէ կերպ համեմատվել Ոդիսևսի հետ, նրանցից ոչ մեկին արժանի չի համարում ոչ իր սիրուն, ոչ Իթակեին։ Սակայն թվում է, թե Պենելոպեն վայելում է փեսացուների՝ իր հանդեպ ուշադրությունը․ նրանցից ոչ ոքի չի ընտրում ամուսնանալու համար, բայց չի էլ մերժում։
Իսկ ինչի՞ մասին էր նրա կազմակերպած մրցույթը․ մասնակիցները պետք է լարեն Ոդիսևսի աղեղը և նետը անցկացնեն իրար հետևից շարված տասներկու կացինների օղակների միջով։ Դա մեկնաբանվում է, իբրև Պենելոպեն գիտեր, որ ոչ ոք չի կարող լարել Ոդիսևսի աղեղը, ուստի ինքը իր ամուսնուց բացի այլ տղամարդու հետ չի ամուսնանալու։ Մյուս տեսանկյունից էլ Պենելոպեն անտեղյակ էր, որ Ոդիսևսն արդեն Իթակեում էր, և եթե գտնվեր մեկը, ով կհաղթեր մրցությում, այսինքն՝ Ոդիսևսից ուժեղ տղամարդու առկայության պարագայում, Պենելոպեն կամուսնանար նրա հետ։ Նա փեսացուներին հնարավորություն է տալիս ցուցադրել իրենց առնականությունը և գերազանցությունը, և ինչպես առաջարկում է իտալացի փիլիսոփայության պատմաբան Ջուլիա Սիսսան, սա նման է Պենելոպեի էրոտիկ ցանկության, երբ փեսացուները պետք է իրենց գերազանցությունը ապացուցեն ոչ թե սոցիալական դիրքով, հարստությամբ, այլ զուտ իրենց մարմնական ուժով։ Պենելոպեին կարող է գոհացնել միայն նա, ով հավասար է Ոդիսևսին, իսկ մրցույթում հաղթելու նրանց անկարողությունը կվերահաստատի Պենելոպեի ամուսնու (ողջ թե մեռած) գերազանցությունը։ Ի վերջո Ոդիսևսը վերահաստատում է իր՝ Պենելոպեի ամուսինը լինելը հենց մրցույթը հաղթելու և փեսացուներին կոտորելու միջոցով, ոչ թե ուղղակի Ոդիսևսը լինելը բացահայտելու միջոցով։
Անվստահելի պատմիչ
Ոդիսականի սկզբում Հոմերոսը կանչում է մուսային պատմելու Ոդիսևսի պատմությունը (ինչպես Իլիականում՝ Աքիլեսի քենը), և հետագա պատմությունը պատմված է անանուն պատմիչի շուրթերով։ Այսպես Հոմերոսը Ոդիսևսի ճանապարհորդությունը սկսում է Կալիպսոյի կղզուց լաստանավով դեպի Իթակե նավարկելուց։ Այնուհետև փոթորկի արդյունքում նա հայտնվում է փեակների կղզում, որից հետո փեակները Ոդիսևսին նավերով տանում են Իթակե։ Երբ Ոդիսևսը, լսելով փեակների երգչի կատարմամբ Տրոյայի անկման մասին երգը ու չկարողանալով զսպել արցունքները, փեակներին հայտնում է իր ով լինելը, նրանք խնդրում են իրենց պատմել ողջ ճանապարհարդության մասին։ Այսպիսով մինչ Կալիպսոյի կղզուց հեռանալը Ոդիսևսի հետ տեղի ունեցած բոլոր փորձությունների պատմողը հենց ինքը Ոդիսևսն է։ Հոմերոսը կիրառել է պատմության մեջ պատմություն տեխնիկան։ Ստացվում է՝ կիկլոպ Պոլիփեմոսը, Էոլոսի մրրիկները, մարդակեր հսկաներ լեստրիգոնները, Կիրկե աստվածուհու կղզին, Կիրկեի կողմից Ոդիսևսի մարդկանց խոզ դարձնելը, Ոդիսևսի անդրաշխարհ այցելությունը, Սիրենները, Քարիբդիսն ու Սկիլլան, Հելիոսի սրբազան եզները մեզ միայն ներկայանում են Ոդիսևսի՝ փեակներին պատմածից։
Հետաքրքրական է, թե ինչպես է Ոդիսևսի այս պատմությունը տեղավորվում դեպքերի և փաստերի մեջ․ Ոդիսևսը տասը տարի կռվել է Տրոյայում, տուն վերադարձի ճանապարհին կորցրել է իր նավը, կորցրել է բոլոր ընկերներին, իր ավարը, ըստ իր խոսքերի եղել է Կիրկեի սիրեցյալը, յոթ տարի գտնվել է Կալիպսոյի կղզում և եղել է նրա սիրեցյալը (իր կամքին հակառակ), փեակների կղզի է ընկել դատարկ ձեռքերով և հետո Իթակեում է հայտնվել դատարկ ձեռքերով։
Միգուցե Իթակեի արքան փեակների աչքում իր անունը բարձր պահելու և նրանց միջոցով Իթակե հասնելու համար կարող էր անհավանական արկածներով լի հետաքրքրական պատմություն հորինել։ Այս թեզը պաշտպանող փաստարկ է այն, որ բոլոր անհավանական ու ֆանտաստիկ դեպքերն ու տեղանքները, որ նկարագրված են Ոդիսականում, պատմվում են Ոդիսևսի շուրթերով։ Բացառություն են միայն աստվածների կողմից կատարվող գործողությունները, որոնք բազմաթիվ են թե՛ Իլիականում, թե՛ Ոդիսականում, սակայն կարծում եմ սրանք հին հույների համար լրիվ այլ բան են նշանակել, ինչի մասին արդեն խոսել ենք և՛ այստեղ, և՛ Իլիականի անդրադարձի մեջ։
Տունդարձ
Իսկ ինչո՞ւ վերադառնալ։ Տասը տարի հեռավոր ափերում պատերազմելուց հետո, ժամանակի մեծագույն քաղաքներից մեկը գրավելուց և կործանելուց հետո, մեծամեծ ավարի տիրանալուց հետո, ինչո՞ւ վերադառնալ։ Ինչո՞ւ անցնել բազում փորձությունների միջով, կորցնել ընկերներին, յոթ տարի գերեվարվել Կալիպսոյի կղզում, տառապել ծովերում, անցնել փոթորիների և նավաբեկությունների միջով տուն վերադառնալու համար։ Դրա փոխարեն կարելի էր մնալ Տրոյայում և այն գրավելուց հետո կառուցել նոր երկիր։ Սակայն բոլոր աքայացիները բռնում են տուն վերադարձի ճանապարհը։ Ոդիսևսի այդ ճանապարհը երկար դեգերումների ճանապարհ է, սակայն ողջ ընթացքում նրա ուղղությունը և նպատակը տունն է՝ Իթակեն։ Ուրեմն նրանք ունեն տուն և այդ տանը կցված ինքնություն, որին և վերադառնում են։
Մենք կարող ենք պատմության մեջ հիշել թե որքան արշավանքներ և պատերազմներ են եղել, երբ արշավողները վերադառնալու փոխարեն հաստատվել են գրաված նոր հողում և ստեղծել են նոր տուն, նոր ինքնություն։
Ֆրանսիացի հրեա փիլիսոփա Էմանուել Լևինասը Ոդիսևսի տունդարձին հակադրում է Աբրահամին։ Եթե Ոդիսևսը վերջնանպատակ ունի վերադառնալ տուն, ապա Աբրահամը լքում է իր հայրենիքը անհայտի ուղղությամբ՝ առանց վերադարձի նպատակի։ Լևինասը նշում է, որ Ոդիսևսի մոտ, որքան էլ երկար ու հեռու թափառի, այդ փորձությունները ծառայում են նրա ինքնության հաստատմանը, մինչդեռ Աբրահամի ճանապարհը ուղղված է դեպի անծանոթը, նորը՝ ճանաչելու և ընդունելու ուրիշը և օտարը։
Մեկ այլ ֆրանսիացի հրեա փիլիսոփա Ժակ Դերիդան, շարունակելով Լևինասին, Ոդիսևսին հակադրում է Թափառական հրեային (Ահասֆեր կամ որոշ տեղերում նաև Ագասթեր)։ Ոդիսևսի տելեոլոգիական ճանապարհորդությունը ծառայում է նրա անփոփոխ ինքնության վերահաստատմանը։ Ոդիսևսը տարբեր տեղերում հաճախ թաքցնում է իր ինքնությունը։ Կիկլոպ Պոլիփեմոսից խույս է տալիս նրան ասելով որ ինքը «Ոչ ոք» է։ Փեակներին սկզբում ներկայանում է որպես թափառաշրջիկ։ Իթակեում ներկայանում է որպես ծեր մուրացկան՝ ստուգելու իր ծառաների հավատարմությունը։ Մինչև փեսացուների մրցույթում հաղթելը և իրեն բացահայտելը, նա իջնում է ամենացածր մուրացկանի մակարդակին։ Սակայն այս ամենը չի փոխում նրա ինքնությունը, այլ միան ծառայում է որպես միջոց վերագտնելու իր տունը և վերահաստատելու իր իսկական ինքնությունը։ Մուրացկան դառնալով՝ նա մուրացկան չի դառնում, իրեն «Ոչ ոք» անվանելով՝ նա ոչ ոք չի դառնում։ Նա, կարելի է ասել, դերեր է խաղում։ Իսկ Թափառական հրեայի կերպարը մերժում է որևէ վերջնական, հաստատուն տուն ունենալու գաղափարը և բաց է գալիք բացարձակ անծանոթի ընդունման առաջ։ Նա կարծես չունի անփոփոխ ինքնություն և ընդունում է իր գտնվելու վայրի լեզուն, մշակույթն ու ինքնությունը։
Եվրոպական քաղաքակրթական մոդելը հիմնված է Ոդիսևսի շրջանաձև ճանապարհորդության վրա, երբ տունը, ինքնությունը, կենտրոնը, սուվերենը, սուբյեկտը հաստատուն են։
Վերջաբան
Հոմերոսի Ոդիսականը (Իլիականի հետ միասին) ամենից շատ ընթերցված, քննարկված, մեկնաբանված, ուսումնասիրված և վերապատմված գրական ստեղծագործություններից մեկն է։ Այն վիթխարի ազդեցություն է թողել գրականության, լեզվի, փիլիսոփայության և ամբողջ արևմտյան քաղաքակրթության վրա։ Ոդիսականը որպես գրական տեքստ հազարավոր տարիներ՝ մոտ երկու հազար ութ հարյուր տարի չի կորցրել իր հմայքն ու ազդեցությունը և ասօր էլ մնում է առավել քան արդիական։
Այսօրվա ընթերցողից Հոմերոսի պոեմները իհարկե հավելյալ ջանք են պահանջում՝ սովորելու և հարմարվելու իրենց տաղաչափությանը, պատումի ձևին, պահանջում են հավելյալ աշխատանք կատարել ծանոթանալու իրենց կառուցվածքին, ժամանակաշրջանին, լեզվին, մտածողությանը։ Սակայն այդ հավելյալ ջանքը չնչին դժվարություն է ընթերցողին սպասվող հրաշալի ճանապարհորդության համեմատ։
Թե՛ Իլիականը, թե՛ Ոդիսականը կարելի է ընթերցել մտքում, կարելի է կարդալ բարձրաձայն, կարելի է ընկղմվել նրանց բանաստեղծական գեղեցկության մեջ, կարելի է խորասուզվել նրանց աներևակայելի գործողությունների, իրադարձությունների ընթացքի մեջ, կարելի է քննարկել, վերլուծել, նորանոր բացահայտումներ կատարել, վերընթերցել, ընթերցել հատվածաբար, բայց կարևոր է ընթերցել բուն ստեղծագործությունը առանց միջնորդությունների։ Ընդունելի միջնորդություն է թարգմանությունը, քանի որ քչերին է հասու ընթերցել Հոմերոսին բնագրով՝ հին հունարենով։ Հայերեն Արամ Թոփչյանի և Գոհար Մուրադյանի նոր թարգմանությունը հին հունարենից հնարավորինս հավատարիմ է բնագրին և արժանի է մեծ գնահատանքի։
Գոյություն ունի միայն մեկ Ոդիսական՝ այն մեկը, որ Հոմերոսն է գրել։ Կարդացե՛ք այն։